Klasa 2 · rozdział 5

Funkcje i dołączanie plików

Powtarzający się kod wydzielasz do funkcji. Wspólny nagłówek strony — do osobnego pliku przez include / require. Pomysł znasz z wywołań alert w klasie 1; tu piszesz własne funkcje.

Po tym rozdziale powinieneś umieć

  • opowiedzieć, co się dzieje od wywołania funkcji do return;
  • zdefiniować funkcję z parametrami i return oraz wywołać ją wielokrotnie;
  • podać argument domyślny i rozumieć zakres lokalny zmiennej;
  • na ocenę 5–6 (klasa programisty): oznaczyć typy parametrów i typ zwracany;
  • rozróżnić include i require (oraz warianty _once);
  • podzielić stronę na pliki (np. nagłówek i treść).

1. Jak działa funkcja

Funkcja to nazwany przepis: „weź te dane, zrób to, oddaj wynik”. Piszesz przepis raz. Potem wołasz go tyle razy, ile potrzeba — z innymi liczbami, innym imieniem, inną stawką. Gdy w przepisie jest błąd, poprawiasz jedno miejsce, nie pięć kopii.

W klasie 1 już wołałeś gotowe funkcje: alert, prompt, Number. Teraz piszesz własne. W PHP definicja zaczyna się od słowa function.

Definicja i wywołanie to dwa różne momenty

Gdy interpreter dochodzi do function suma(…), nie liczy jeszcze sumy. Zapamiętuje tylko: „jest taka nazwa, takie parametry, takie ciało”. Przepis rusza dopiero przy wywołaniu — nazwa i nawias z wartościami: suma(3, 4).

// 1. Definicja — sam przepis, jeszcze nic się nie liczy
function suma($a, $b) {
    return $a + $b;
}

// 2. Wywołanie — tu PHP wchodzi do ciała
$wynik = suma(3, 4);
echo $wynik;          // 7

// 3. To samo ciało, inne dane
echo suma(10, 2);    // 12

Co się dzieje w jednym wywołaniu

Weź suma(3, 4). Kolejność jest zawsze ta sama:

  1. PHP odkłada na chwilę miejsce wywołania (tu: przypisanie do $wynik).
  2. Kopiuje argumenty do parametrów: $a dostaje 3, $b dostaje 4.
  3. Wykonuje instrukcje w klamrach — tu jedno dodawanie.
  4. Trafia na return $a + $b. Wartość 7 zastępuje zapis suma(3, 4) w miejscu wywołania. Reszta ciała (gdyby była pod return) się nie wykona.
  5. Sterowanie wraca: $wynik ma 7.

Parametr to nazwa w definicji ($a). Argument to wartość przy wywołaniu (3). Na zajęciach mówimy krótko „argument”, gdy nie trzeba rozróżniać.

Nazwa funkcji Bez $ — dolar jest przy zmiennych. Małe litery, kolejne słowa z wielkiej: obliczRabat, albo podkreślniki: oblicz_rabat. W jednym pliku trzymaj jeden styl. Dwie funkcje o tej samej nazwie w jednym żądaniu dają błąd „Cannot redeclare”.

Argumenty wchodzą przez wartość: funkcja dostaje kopię. Zmiana $a w ciele nie zmienia zmiennej, którą podałeś przy wywołaniu. (Przekazanie przez referencję, &, pomijamy — na start nie jest potrzebne.)

2. Argumenty, return i przykłady

return oddaje wynik do miejsca wywołania. Bez return wywołanie ma wartość null. Dlatego obliczenie zostawiasz w funkcji, a echo i HTML — tam, gdzie składasz stronę. Ten sam wynik możesz wtedy wypisać, wstawić do warunku albo podać do kolejnej funkcji.

Wynik do warunku i do szablonu

function czyDorosly($lata) {
    return $lata >= 18;
}

$wiek = 17;
if (czyDorosly($wiek)) {
    echo "Pełnoletni";
} else {
    echo "Za młodo";
}

Kilka gałęzi, jeden return na końcu albo wcześniejsze wyjście

function ocenaSlownie($ocena) {
    if ($ocena === 2) {
        return "dopuszczający";
    }
    if ($ocena === 3) {
        return "dostateczny";
    }
    if ($ocena >= 4 && $ocena <= 6) {
        return "powyżej dostatecznego";
    }
    return "poza skalą";
}

echo ocenaSlownie(5);

Pierwszy pasujący return kończy funkcję. To wczesny powrót: nie musisz pakować reszty w else.

Łańcuch z danych — nadal return, nie echo

function formatKwota($kwota) {
    return $kwota . " zł";
}

$cena = formatKwota(12);
echo "<p>Do zapłaty: $cena</p>";
echo "<p>Rabat od " . formatKwota(3) . "</p>";

Gdy funkcja tylko wypisuje

Wolno dać echo w ciele — bywa wygodne przy kawałku HTML. Minus: wyniku nie użyjesz drugi raz (w warunku, w innym łańcuchu). Porównaj:

Tylko echo — mniej uniwersalne - tylko wypisuje

function wypiszSume($a, $b) {
    echo $a + $b;
}
wypiszSume(3, 4);

return — wynik jest do wzięcia

function suma($a, $b) {
    return $a + $b;
}
echo "<strong>" . suma(3, 4) . "</strong>";

Na zajęciach domyślnie: funkcja liczy albo składa tekst i return, strona robi echo.

3. Argumenty domyślne i zakres zmiennych

Wartość domyślna

Gdy wywołanie nie poda argumentu, PHP wstawia wartość z definicji. Argumenty z domyślną wartością stawiaj na końcu listy.

function powitanie($imie, $dzien = "dzień") {
    return "Dobry $dzien, $imie";
}

echo powitanie("Ania");                 // Dobry dzień, Ania
echo powitanie("Ania", "wieczór");     // Dobry wieczór, Ania

Zakres

Zmienna utworzona wewnątrz funkcji jest lokalna: na zewnątrz jej nie widać. Zmienna z zewnątrz nie wchodzi sama do funkcji — przekaż ją argumentem.

$stawka = 23;

function brutto($netto, $procent) {
    return $netto * (1 + $procent / 100);
}

echo brutto(100, $stawka);
Nie używamy global Słowo global wciąga zmienną z zewnątrz. Działa, ale gubi czytelność: nie widać, skąd funkcja bierze dane. Na zajęciach: argumenty i return.

4. Typy parametrów i wyniku

Przy nazwie parametru i po nawiasie możesz dopisać typ. PHP wtedy sprawdza dane przy wywołaniu i wartość z return. Zapis wygląda tak:

function suma(int $a, int $b): int {
    return $a + $b;
}

echo suma(3, 4);

int $a — ten parametr ma być liczbą całkowitą. : int po nawiasie — funkcja oddaje liczbę całkowitą. To nie zmienia sposobu wołania: nadal suma(3, 4).

Kto to musi umieć W klasie programisty (TIP) typy przy funkcji wchodzą do oceny 5 i 6. W klasie informatycznej, gdzie INF.03 jest drugim egzaminem zawodowym, ten zapis nie jest wymagany — na arkuszu wystarczy funkcja bez typów (function suma($a, $b)).

Typy, których używasz przy deklaracji

To te same nazwy co przy var_dump / rzutowaniu z rozdziału o składni, plus kilka zapisów tylko przy funkcjach.

Zapis Znaczenie Przykład wartości
int Liczba całkowita 10, -3
float Liczba z ułamkiem 3.14, 1.0
string Łańcuch znaków "Ania"
bool Prawda albo fałsz true, false
array Tablica (kolejny rozdział) [1, 2]
object Obiekt — przy klasach, później instancja new …
mixed Dowolny typ (mało mówi — rzadko) 7 albo "x"
void Nic nie zwraca — tylko po : ciało bez return wartości
?int, ?string… Dany typ albo null 5 albo null
int|string Unia: jeden z podanych typów (PHP 8) 7 albo "7"
iterable Da się przejść foreach tablica; później też inne zbiory
callable Da się wywołać jak funkcję nazwa funkcji; później też domknięcie

Na start wystarczą int, float, string, bool i czasem ?string albo void. iterable i callable zostaw na tablice i funkcje zwrotne.

Więcej przykładów z typami

function czyDorosly(int $lata): bool {
    return $lata >= 18;
}

function formatKwota(float $kwota): string {
    return $kwota . " zł";
}

function etykietaGoscia(?string $imie): string {
    if ($imie === null || $imie === "") {
        return "Gość";
    }
    return $imie;
}

function wypiszNaglowek(string $tresc): void {
    echo "<h1>$tresc</h1>";
}

?string $imie — wolno podać łańcuch albo null (np. „brak imienia”). : void — funkcja nic nie oddaje; wolno samo return; bez wartości, nie wolno return $x.

Gdy typ się nie zgadza

Domyślnie PHP bywa łagodny: suma("3", "4") przy int często rzutuje łańcuch na liczbę i policzy 7. To ta sama cicha konwersja co przy "2" + 3.

Na ocenę 6 w klasie programisty dokładszym zapisem jest tryb ścisły na górze pliku (zaraz po <?php):

<?php
declare(strict_types=1);

function suma(int $a, int $b): int {
    return $a + $b;
}

echo suma(3, 4);
// echo suma("3", "4");  ← TypeError: argument musi być int
TypeError Przy declare(strict_types=1); zły typ argumentu albo zły typ z return zatrzymuje skrypt komunikatem TypeError. To sygnał do poprawy wywołania albo rzutowania przed wywołaniem: suma((int) $wpis, 4).

declare(strict_types=1); dotyczy tego pliku, nie całego projektu. Plik, który tylko dołączasz, ma własną deklarację — albo jej nie ma.

5. include i require

PHP wstawia w to miejsce zawartość innego pliku (zwykle też .php). To nie jest kopiowanie ręcznie — jedna zmiana nagłówka poprawia wszystkie strony.

Gdy pliku nie ma Ponowne dołączenie tego samego pliku
include Ostrzeżenie, skrypt jedzie dalej Dołączy znowu
require Błąd fatalny, skrypt się zatrzymuje Dołączy znowu
include_once / require_once Jak wyżej Pominie, jeśli ten plik już był

Na zajęciach: wspólny kawałek strony, bez którego nie ma sensu iść dalej → require albo require_once. Opcjonalny fragment → include.

require "naglowek.php";
echo "<p>Treść tej podstrony</p>";
require "stopka.php";

Ścieżka jest względna wobec aktualnie wykonywanego skryptu. Trzymaj dołączane pliki w tym samym folderze albo w podfolderze, np. require "inc/naglowek.php";.

6. Podział strony na pliki

Powtarzające się <!DOCTYPE>, menu i stopka nie powinny leżeć skopiowane w pięciu plikach. Wydzielasz je raz.

Przykład układu katalogu:

cwiczenia-php/
  inc/
    naglowek.php
    stopka.php
  index.php
  kontakt.php

inc/naglowek.php — otwarcie HTML i menu (ścieżki w linkach licz od strony, nie od inc/):

<!DOCTYPE html>
<html lang="pl">
<head>
  <meta charset="UTF-8">
  <title>Sklep</title>
</head>
<body>
  <nav>
    <a href="index.php">Start</a>
  </nav>

index.php:

<?php require "inc/naglowek.php"; ?>
<h1>Witaj</h1>
<?php require "inc/stopka.php"; ?>
Na praktyce Arkusz często każe powtórzyć ten sam pasek na kilku podstronach. Jeden naglowek.php + require na każdej stronie. Pliki muszą leżeć w katalogu serwera i otwierać się przez http://.

Ćwiczenia do samodzielnego wykonania

Pliki w C:\xampp\htdocs\cwiczenia-php, otwierane przez http://localhost/cwiczenia-php/…. Apache włączony.

Ćwiczenie 1. Suma łatwe

Funkcja suma($a, $b) z return. Na stronie wypisz wynik dla dwóch par liczb (wywołaj funkcję dwa razy).

Ćwiczenie 2. Domyślny argument łatwe

Funkcja ceny brutto: netto i opcjonalna stawka VAT (domyślnie 23). Wywołaj raz z jednym argumentem, raz z dwoma. Obliczenie w funkcji, echo na zewnątrz.

Ćwiczenie 3. return do warunku średnie

Funkcja czyZaliczone($punkty) oddaje true / false (próg 50). W skrypcie wywołaj ją dla trzech różnych liczb i dla każdej wypisz „Zaliczone” albo „Do poprawy”. Osobna funkcja ocenaSlownie($ocena) z wczesnym return (2–6 i „poza skalą”). W komentarzu: czemu echo jest poza funkcją, a nie w środku.

Ćwiczenie 4. include vs require średnie

Dwa skrypty: jeden include nieistniejącego pliku, drugi require tego samego. W notatkach: co widać w przeglądarce w każdym wariancie (ostrzeżenie vs zatrzymanie).

Ćwiczenie 5. Nagłówek i stopka średnie

Folder inc/: naglowek.php i stopka.php. Dwie strony: index.php i o-nas.php — obie dołączają te same pliki. Menu w nagłówku ma dwa linki. Zmień tytuł w nagłówku raz i sprawdź obie podstrony.

Ćwiczenie 6. Funkcja + podział trudne

Plik inc/funkcje.php z funkcją formatującą cenę (np. dopisuje „ zł”). require_once tego pliku w nagłówku albo na górze strony. Na dwóch podstronach wywołaj funkcję. W komentarzu: czemu _once, a nie zwykły require, gdy nagłówek mógłby być dołączony dwa razy.

Ponowne function … w tym samym żądaniu to błąd „Cannot redeclare”. require_once chroni przed drugim wczytaniem definicji.

Ćwiczenie 7. Typy przy funkcji trudne

Na ocenę 5–6 w klasie programisty. Przepisz suma i formatKwota z typami parametrów i typem po :. Dołóż funkcję z ?string (np. etykieta gościa) oraz jedną z : void. W komentarzu: co się stanie po wywołaniu suma("3", 4) bez i z declare(strict_types=1); — sprawdź w przeglądarce. Klasa informatyczna (INF.03 jako drugi egzamin) może to ćwiczenie pominąć.

Sprawdź się

1. return w funkcji:
2. Zmienna utworzona wewnątrz funkcji:
3. Gdy brakuje pliku, require:
4. Argument domyślny stawiasz:
5. require_once przy drugim dołączeniu tego samego pliku:
6. Zapis function suma(int $a, int $b): int oznacza:
7. Przy declare(strict_types=1) wywołanie suma("3", 4) z parametrami int:

Wymagania na ocenę

Ocena wyższa zawiera wymagania na oceny niższe. Typy przy funkcji (int $a, : string): w klasie programisty na 5 i 6. W klasie informatycznej, gdzie INF.03 jest drugim egzaminem zawodowym, ten zapis nie jest wymagany.

Ocena Uczeń
2 Definiuje funkcję z parametrem i return według wzoru. Stosuje include według przykładu.
3 Wywołuje funkcje z argumentami (także wielokrotnie). Rozróżnia include i require.
4 Opisuje przebieg wywołania (argument → parametr → return). Stosuje argumenty domyślne. Dzieli stronę na pliki (nagłówek, treść).
5 Uzasadnia require_once vs include. Trzyma obliczenie w funkcji, wypis poza nią. W klasie programisty: oznacza typy parametrów i typ zwracany (int, string, bool, float).
6 Projektuje zestaw funkcji i plików. Wyjaśnia zakres lokalny bez global. W klasie programisty: stosuje ?typ albo void, declare(strict_types=1) i interpretuje TypeError.

Lista „już umiem”